पाच दशकांहून अधिक काळ लेखणीला समाजसेवेचे व्रत मानून जगलेला एक अवलिया पत्रकार 

पाच दशकांहून अधिक काळ लेखणीला समाजसेवेचे व्रत मानून जगलेला एक अवलिया पत्रकार……

काही माणसे काळाबरोबर चालतात, काही काळाच्या पुढे जाऊन विचार करतात; पण काही माणसे अशी असतात की, त्यांच्या आयुष्याचा काळच पुढे जाऊन एका विचाराची, एका कार्याची आणि एका संस्काराची ओळख बनतो. पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अशा व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला, तर खानदेशच्या मातीतून उभे राहिलेले एक नाव आवर्जून घ्यावे लागते—डॉ. अनिलकुमार द्वारकादासजी पालीवाल

आमच्यासाठी ते केवळ पत्रकार नाहीत. ते मित्र आहेत, मार्गदर्शक आहेत, समाजधर्मी कार्यकर्ते आहेत, संघटनशक्तीवर विश्वास ठेवणारे व्यक्तिमत्त्व आहेत आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे लेखणीला व्यवसाय न मानता समाजसेवेचे साधन मानणारे कर्मयोगी आहेत.

आज दिनांक 26 सप्टेंबर  डॉ. अनिलकुमार द्वारकादासजी पालीवाल यांचा वाढदिवसा निमित्त विशेष…..

आज त्यांच्या वयाची ६६ वर्षे पूर्ण होत असताना मागे वळून पाहिले, तर त्यांच्या आयुष्याच्या वाटेवर पाच दशकांहून अधिक काळाची पत्रकारिता, सामाजिक चळवळी, संघटनात्मक कार्य, समाजजागृती, लेखन, संपादन, असंख्य माणसांशी जोडलेली मैत्री आणि अनेक सन्मानांची सुवर्णपाने दिसतात.

खानदेशच्या पत्रकारितेच्या संस्कारातून घडलेले व्यक्तिमत्त्व

खानदेशाला पत्रकारितेची समृद्ध आणि गौरवशाली परंपरा लाभली आहे. काव्यरत्नावलीकार स्व. फडणीस, स्व. नानासाहेब नेहेते, स्व. ब्रिजलालभाऊ पाटील, स्व. भागवत राव चौधरी अशा अनेक दिग्गजांनी जळगाव जिल्ह्याच्या पत्रकारितेला वैचारिक उंची दिली. या परंपरेचा संस्कार पुढील पिढीवर झाला आणि त्यातूनच अनिलभाऊंसारखी व्यक्तिमत्त्वे घडली.

मूळ लासूरच्या मातीत प्राथमिक शिक्षण घेतल्यानंतर चोपडा आणि संभाजीनगर येथे शिक्षण घेत असतानाच त्यांच्या मनात पत्रकारितेचे बीज रुजले. घरातील संस्कार, वडिलांची सामाजिक बांधिलकी आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या संस्कारांनी त्यांच्या विचारविश्वाला दिशा दिली.

त्यांचे वडील स्व. द्वारकादासजी—आमच्या सर्वांच्या लाडक्या बाबूजी—हे ध्येयवादी, कष्टाळू आणि राष्ट्रनिष्ठ व्यक्तिमत्त्व होते. संघाचे बाल स्वयंसेवक म्हणून त्यांचा प्रवास झाला. स्वातंत्र्य आंदोलनातील सहभागामुळे नोकरीवरही तुळशीपत्र ठेवावे लागले. पुढे शिवणकाम आणि किराणा व्यवसायाच्या माध्यमातून त्यांनी कुटुंबाचा संसार उभा केला.

कष्ट, त्याग, स्वाभिमान, संघटन आणि समाजासाठी जगण्याचा हा वारसा अनिलभाऊंनी आपल्या जीवनात जपला. म्हणूनच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहताना ‘संस्कारातून घडलेला पत्रकार’ हीच पहिली ओळख मनात येते.

पाच दशकांची पत्रकारिता—लेखणीशी अखंड नाते

ग्रामीण भागातून पत्रकारिता सुरू करणे आणि पाच दशकांहून अधिक काळ त्या क्षेत्रात स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे, ही साधी गोष्ट नाही. आज ही त्यांच्या परिवारात चौथ्या पिढीच्या रूपात पत्रकारिता अखंडितपणे सुरू असून माध्यमांचे स्वरूप बदलले, तंत्रज्ञान बदलले, वृत्तपत्रांची भाषा बदलली, पत्रकारितेचे स्वरूप बदलले; पण अनिलभाऊंच्या लेखणीची,पारिवारिक व सामाजिक बांधिलकी मात्र कायम राहिली.

साप्ताहिक संजय उवाच, सुदर्शन, बातमीदार, गावकरी, लोकमत, देशदूत, देशोन्नती, जनशक्ती, मातृभूमी, तरुण भारत, महाराष्ट्र जिल्हा परिषद, प्रभात किरण, दैनिक भास्कर अशा अनेक विविध माध्यमांमध्ये त्यांनी पत्रकार, प्रतिनिधी, बातमीदार ते संपादकीय जबाबदारीपर्यंत विविध भूमिका समर्थपणे पार पाडल्या.

बातमी लिहिणे ही त्यांच्या दृष्टीने केवळ माहिती देण्याची प्रक्रिया नव्हती. बातमीमागील समाज समजून घेणे, सामान्य माणसाचा आवाज शब्दबद्ध करणे आणि अन्यायाविरुद्ध लेखणी उभी करणे, हा त्यांच्या पत्रकारितेचा गाभा राहिला.

त्यांनी परिसरातील अनेक नवोदितांना पत्रकारितेची वाट दाखवली. कित्येक तरुणांच्या हातात लेखणी दिली. काही पुढे गेले, काही थांबले; पण इतरांना घडवण्याची त्यांची वृत्ती मात्र कधी कमी झाली नाही व आजही त्यांचे हे कार्य एका विद्यापीठ स्वरूपात सुरू आहे.

साथीदार’—वाचकांच्या विश्वासावर उभे राहिलेले पर्व

पत्रकारितेतील त्यांच्या कार्याचा उल्लेख करताना ‘साप्ताहिक साथीदार’ या नावाचा उल्लेख केल्याशिवाय हा प्रवास पूर्ण होऊच शकत नाही.

वाचकांच्या प्रेमावर आणि विश्वासावर दिवंगत पत्रकार व सुप्रसिद्ध तत्त्वचिंतक प्रा.जैमिनी कडू यांच्या साथीदार पक्षिकाची जळगाव चोपडा येथून साप्ताहिक साथीदारची खानदेश आवृत्ती तब्बल ३२ वर्षे अखंडितपणे प्रकाशित केली.ही वाटचाल घडवून आणणे म्हणजे एका व्यक्तीच्या जिद्दीची, सातत्याची आणि मैत्रीच्या पत्रकारितेवरील निष्ठेची साक्ष आहे.

राजाश्रय नाही, मोठ्या आर्थिक पाठबळाचा आधार नाही; पण वाचकांचा विश्वास होता. त्या विश्वासाच्या जोरावर त्यांनी माध्यम उभे केले आणि टिकवले.

आजच्या काळात माध्यमांसमोर अनेक प्रकारची आव्हाने असताना वाचक हाच आपला खरा आधार या भावनेने दशकानुदशके पत्रकारिता करणारा हा प्रवास खरोखरच अभ्यासाचा विषय आहे.व त्याच मार्गावर आजही त्यांचे ज्येष्ठ सुपुत्र गोपालभैया हे पत्रकार म्हणून नाशिक येथे आपला कार्याचा ठसा उमटवून अनेक पत्रकार घडवत आहेत.

पत्रकारापेक्षा मोठी त्यांची सामाजिक ओळख

अनिलभाऊंच्या व्यक्तिमत्त्वाचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची सामाजिक बांधिलकी.

‘आपण समाजाचे देणे लागतो’ ही भावना त्यांच्या मनात खोलवर रुजलेली आहे. विशेषतः पालीवाल समाज संघटित व्हावा, समाजातील युवा शक्ती पुढे यावी, शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळावे, सामाजिक ऐक्य दृढ व्हावे आणि समाजाने काळानुरूप प्रगती करावी, यासाठी 2008 मध्ये त्यांनी महाराष्ट्र पालीवाल परिषदेचे पहिले अधिवेशन चोपडा येथे आयोजित केले व त्यात माँ आशापूर्णा पालीवाल समाज शिक्षा प्रसारक ट्रस्ट ची स्थापना करून शैक्षणिक पातळीवर सामाजिक कार्य उभे केले.त्याची फळं आज समाजातील हुशार उपेक्षित,वंचित विद्यार्थी व विद्यार्थिनींना होत असून त्यांनी आयुष्यभर परोपकाराच्या दृष्टीनेच प्रयत्न केले.

समाजात सामूहिक विवाह सुरुवात   

१९८४ मध्ये चोपडा येथे पालीवाल समाजातील पहिला सामूहिक विवाह सोहळा घडवून आणण्यात त्यांनी घेतलेला पुढाकार हा त्यांच्या सामाजिक कार्यातील महत्त्वाचा टप्पा मानावा लागेल. त्या काळात अशा प्रकारचा उपक्रम राबवणे सोपे नव्हते. परंतु समाजाला नवी दिशा देण्याची जिद्द आणि तरुणांना एकत्र करण्याची क्षमता त्यांच्या पाठीशी होती.स्वतः त्यांनी या सामूहिक विवाह सोहळ्यात आपल्या शपथ पूर्तीसोबत इतर तरुण समाज बांधवांना देखील प्रवृत्त केले.या उपक्रमानंतर सामूहिक विवाहाची परंपरा पालीवाल समाजात पुढे विस्तारली. समाजजागृतीच्या माध्यमातून सामाजिक परिवर्तन घडवता येते, यावर त्यांचा दृढ विश्वास होता.

संघटन हीच शक्ती—समाजकार्याचा मूलमंत्र

अनिलभाऊंनी अनेक सामाजिक व संघटनात्मक उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला. युवकांना एकत्र आणले, समाजातील प्रश्नांवर चर्चा घडवून आणली आणि समाजाला आपल्या अधिकारांची जाणीव करून देण्याचे काम केले.
त्यांच्यातील संघटनशक्ती ही केवळ पदापुरती मर्यादित राहिली नाही. जिथे विचार जुळले तिथे मनापासून काम आणि जिथे विचारांशी तडजोड करावी लागली तिथे स्वाभिमानाने बाजूला होणे, हा त्यांच्या स्वभावाचा विशेष गुण राहिला.

त्यांच्या आयुष्यात एक तत्त्व ठाम राहिले—
‘घडवणारा माणूस कधीही बिघडवण्याचे काम करत नाही.’
म्हणूनच त्यांनी मतभेद केले असतील, परंतु मनभेद करण्याचा प्रयत्न केला नाही. पद मिळवण्यासाठी तडजोड केली नाही आणि पद गमावण्याच्या भीतीने विचार सोडले नाहीत.

.सन्मान मिळाले; पण सन्मानापेक्षा कार्य मोठे राहिले

पाच दशकांहून अधिक काळ पत्रकारिता आणि सामाजिक क्षेत्रात केलेल्या योगदानाची दखल विविध संस्था आणि संघटनांनी घेतली. त्यांच्या कार्याला ‘महाराष्ट्र भूषण’, ‘राष्ट्रीय कर्मयोगी’ यांसारख्या सन्मानांनी गौरविण्यात आले.

त्यांच्या पत्रकारिता व सामाजिक कार्याची दखल शैक्षणिक क्षेत्रानेही घेतली. पंडित दीनदयाल उपाध्याय हिंदी विद्यापीठ, वृंदावन धाम यांच्या वतीने त्यांना मानद डॉक्टरेट तसेच ‘विद्या वाचस्पती’ पदवी प्रदान करून त्यांच्या प्रदीर्घ कार्याचा गौरव करण्यात आला.
हे सन्मान त्यांच्या नावामागे जोडले गेले असले तरी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची त्या पदव्या किंवा पुरस्कारांत नाही. ती आहे अर्धशतकाहून अधिक काळ समाजासाठी वापरलेल्या लेखणीत.
कारण पुरस्कार एखाद्या कार्याची नोंद घेतात; पण माणसांच्या मनात निर्माण झालेला विश्वास हा कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा मोठा असतो.

माणसे जोडण्याची विलक्षण कला

अनिलभाऊंच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची माणसे जोडण्याची कला.

पत्रकारितेत अनेकांशी संपर्क येतो. काही बातमीपुरते परिचित राहतात, काही काळानंतर विसरले जातात. मात्र अनिलभाऊंनी पत्रकारितेच्या निमित्ताने जोडलेली अनेक नाती आजही टिकून आहेत.
त्यांच्या स्वभावात नम्रता आहे; पण त्याच वेळी स्पष्टवक्तेपणाही आहे. मदतीची भावना आहे; पण स्वतःचा स्वाभिमानही आहे. आपुलकी आहे; पण तत्त्वांशी तडजोड नाही.
म्हणूनच मित्र त्यांना कधी टोकतात, कधी चिडवतात, कधी सल्ला देतात; पण मनाच्या एका कोपऱ्यात प्रत्येकाला त्यांच्याबद्दल एक वेगळाच आदर आहे.

आप्पा चोपडेकर’ ते ‘डॉ. अनिलकुमार पालीवाल.

काहींसाठी ते अनिलभाऊ आहेत, काहींसाठी आप्पा चोपडेकर, काहींसाठी ज्येष्ठ पत्रकार आणि अनेकांसाठी मार्गदर्शक.
हीच त्यांच्या प्रवासाची खरी कमाई आहे.
लासूरच्या मातीतून निघालेला एक तरुण, चोपड्याच्या सामाजिक आणि पत्रकारितेच्या क्षेत्रात रुजतो, खानदेशभर आपली ओळख निर्माण करतो, पाच दशकांहून अधिक काळ लेखणी चालवतो, अनेकांना घडवतो, समाजासाठी काम करतो आणि अखेर त्याच्या कार्याची दखल विविध सन्मानांद्वारे घेतली जाते—ही एका व्यक्तीचीच नव्हे, तर एका विचाराची यशोगाथा आहे.

आज त्यांच्या नावापुढे ‘डॉ.’ ही पदवी आली आहे. ‘विद्या वाचस्पती’ हा सन्मान मिळाला आहे. महाराष्ट्र भूषण आणि राष्ट्रीय कर्मयोगी यांसारख्या गौरवांनी त्यांच्या कार्याची नोंद घेतली आहे. मात्र मला वाटते, त्यांच्या नावापुढे कितीही विशेषणे लावली तरी एक विशेषण सर्वांत मोठे आहे—

‘अनिलभाऊ—माणूस म्हणून मोठा असलेला पत्रकार!’

लेखणीची ही ज्योत अशीच तेवत राहो…

आज वयाच्या ६६व्या वर्षात पदार्पण करताना त्यांच्या मागे उभा आहे तो पाच दशकांहून अधिक काळाचा अनुभव. पुढे अजूनही लेखणीची वाट आहे, समाजकार्याची वाट आहे आणि नव्या पिढीला मार्गदर्शन करण्याची जबाबदारी आहे.

त्यांनी आयुष्यभर लेखणीला केवळ शाई दिली नाही; तिला विचार दिला, संवेदना दिली आणि समाजासाठी लढण्याचे बळ दिले.

त्यांच्या लेखांतून समाज बोलला, त्यांच्या बातम्यांतून सामान्य माणसाचा आवाज उमटला आणि त्यांच्या सामाजिक कार्यातून संघटनेची ताकद अनेकांना जाणवली.

म्हणूनच माझ्या या पत्रकार मित्राला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देताना केवळ ‘दीर्घायुष्य लाभो’ एवढीच इच्छा नाही.

त्यांची लेखणी आणखी अनेक वर्षे समाजाचे दुःख लिहित राहो, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवत राहो, नव्या पिढीला दिशा देत राहो आणि माणुसकीचा दीप तेवत ठेवत राहो—हीच मनःपूर्वक सदिच्छा!

प्रिय अनिलभाऊ,
आपण आजच्या पत्रकारितेतील चिंतामणी आहात.
आपल्या लेखणीने अनेकांना प्रकाश दिला; आता आपल्या अनुभवाची ही शिदोरी पुढील पिढीला मिळत राहो.

श्री अनिलभाऊंच्या 67 व्या वर्षातील पदार्पणाबद्दल मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा….

आपला सेवाभावी….

…..मुकेश जोशी,

संपादक,दिव्यशक्ती, जळगाव…..मोबा.9421002607 9022260724